संस्कृत विद्याभ्यास

 एकस्मिन् वने कश्चन् व्याधः जालं विस्तीर्य दूरे स्थितः| क्रमशः आकाशात् सपरिवारः कपोतराजः तत्र आगच्छत्|  यदा कपोताः तण्डुलान् अपश्यत् तदा तेषां लोभो जातः | परं राजा सहमतः नासीत्| तस्य युक्तिः आसीत् सहसा वने कोपि मनुष्यः नास्ति| कुतः तण्डुलानाम् सम्भवः| राज्ञ: उपदेशम् अस्वीकृ्त्य कपोताः तण्डुलान् खादितुं प्रवृत्ताः जाले नीचैः निपतिता:| एकस्मिन् - one      वने - in the forest       कश्चन् - some      व्याधः - hunter     जालं - net (acc) विस्तीर्य – having spread       दूरे - in a far away place    स्थितः - he sat क्रमशः - gradually      आकाशात् - from the sky        सपरिवारः - with family       कपोतराजः - king of pigeons     तत्र – there    आगच्छत् - came        यदा , तदा - when, then ...

In Sanskrit the words which do not change form with gender, number or person, tense etc. are called avyaya (अव्यय). These avyayas are of 4 main categoris – adverb (kriya visheshan), conjunction, preposition and interjection. Examples of adverb क्रियाविशेषण  यदा when तदा then सर्वदा always कदा when सदा always अधुना today इदानीम् now संप्रति nowadays, now अद्य today य्ह: yesterday श्वः tomorrow सायं: evening प्रातं morning शीघ्रं fast दिवा day नक्त: night बहुदा much परश्वः day after tomorrow संभवतः perhaps चिरं everlasting एकदा once कदाचित् sometimes Prepositions : स्थानवाचक अव्यय यत्र here तत्र there कुत्र where सर्वत्र everywhere अन्तः inside बहिः outside अन्तरा in the middle अध: below तत: there समया, निकषा, पार्श्वे nearby   इतस्ततः here and there   अभित: infront of परितः surrounding, all around अग्रे, पुरतः in front of अन्यत्र elsewhere रीतिवाचक अव...

राम शब्द अकारान्त पुल्लिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा रामः रामौ रामाः द्वितीया रामम् रामौ रामान् तृतीया रामेण रामाभ्याम् रामैः चतुर्थी रामाय रामाभ्यम् रामेभ्यः पञ्चमी रामात् रामाभ्यम् रामेभ्यः षष्ठी रामस्य रामयोः रामाणाम् सप्तमी रामे रामयोः रामेषु सम्बोधना हे राम हे रामौ हे  रामा:    रमा शब्द आकारान्त स्त्रील्लिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा रमा रमे रमाः द्वितीया रमाम् रमे रमाः तृतीया रमया रमाभ्याम् रमाभिः चतुर्थी रमायै रमाभ्याम् रमाभ्यः पञ्चमी रमायाः रमाभ्याम् रमाभ्यः षष्ठी रमायाः रमयोः रमाणाम् सप्तमी रमायाम् रमयोः रमासु सम्बोधना हे रमे हे रमे हे रमाः हरि शब्द इकारान्त पुल्लिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा हरि: हरी हरय: द्वितीया हरिम् हरी हरीन् ...

 Many Sanskrit students find declensions hard to remember. Is one supposed to memorize them? Whenever I see a noun which is not subject, I start mumbling राम: रामौ रामा: रामं .. That is not right. May be one should understand what these are and how to form these. Let us start with Nominative case Nominative case प्रथमा विभक्ति A noun is in nominative case when it is the subject of a sentence.  रामः गच्छति|  Here रामः is the subject of the sentence and it is in nominative case. Accusative case द्वितीया विभक्ति The noun which is the direct object of the sentence is in accusative case.  रामः जलं पिबति|    Rama drinks water.    Here what does he drink? He drinks water. Water is the object of the sentence.    बालकः पाठं लिखति|           Boy reads lesson. वानराः तरून् आरोहन्ति|      The monkeys climb trees. मुनयः हरिं भजन्ति|       ...

 A unique feature of Sanskrit language is dual verb.  In most other languages verb can be singular - indicating that subject is one person/single or it can be plural - indicating a subject which is multiple - more than one. e.g. She eats her meal. - eats is a singular verb  They eat their meal. - eat is plural verb (In English the verbs in singular and plural are mostly same - except for third person) But in Sanskrit, the verb is different for one, two and more than two. So the verbs are singular, dual and plural.  Ram and Shyam both eat their meal. - this is dual रामः शामः च भोजनानि खादत : |      खादतः is dual verb  So our table of verb conjugation will have 9 entries - 3 for first person, 3 for second person and 3 for third person.  Now let us look at the verb forms for गम् (to go) verb in present tense. एक वचन द्वि वचन  बहु वचन   प्रथम पुरुष गच्छति गच्छतः गच्छन्ति स: गृहं गच्छति |  तौ गच्छत:|  बालिका: गच्छन्ति...

Next let us look at the declension of rukaranta pullinga shabda pitru पितृ (father)    Singular Dual Plural Nominative पिता पितरौ पितरः Vocative पितः  पितरौ: पितरः Accusative पितरम् पितरौ​ पितृन् Instrumental पित्रा पितृभ्याम् ​  पितृभिः Dative पित्रे पित्रुभ्याम्​  पितृभ्य​: Ablative पितुः पित्रुभ्याम्​:  पितृभ्य​: Genitive पितुः पित्रो​:  पितृणाम्​ Locative पितरि पित्रो​:  पितृषु​ Some sentences on पिता पिता पुत््रं पश््यति |  Father sees the son. पितरं पुत्रः पश्यति |     Son sees the father.  पित्राा पुत्रााय वस्त्रं दत्तं|  Clothes were given by father to son. पित्रे भोजनं देहि |   Give meals to father.  पितुः गृहं गच्छामि |  I go to father's house. पितरि करुणा अस्ति |  There is kindness in father.  पित, प्रणामामि | O Father, I bow to you.  Other words which have similar declensions to पितृ are जामातृ(son in law), भ्रातृ(brother), नृ(man), श...

 Let us see how many of the common words we know. The pronoun I in Sanskrit is    ----------- ( मम, त्वं, अहं, मे ) Which of the following words does not mean water? -----( जलं ,वारी, पानीय, मेघ )  Which of the following is not an animal?-----( सिंह:, मूषक:, मूर्ख:, मार्जाल:  ) What does the word प्रभात​:  mean? -----( beautiful, ugly, morning, evening ) Which of these words mean she sees ------(पश्यति ,प्श्यामि, पश्य, अप्श्यत् ) Which of the following is not part of a plant ? ----(फलं ,पुष्पं ,पर्णं ,पृथ्वी)